Málefni barna - bönnuð börnum

Í samtímanum er farið að örla á því að íslenskir borgarar hafi áhyggjur af mannréttindum sínum. Raddir heyrast sem gagnrýna stofnanavæðingu og valdaframsal sem færir ákvarðana- og úrskurðarvald úr höndum þeirra sem borgarar kvöddu til og rituðu um í stjórnarskrá lýðveldisins. Það er að segja dómara.

Mannréttindaákvæðum stjórnarskrár er ætlað það hlutverk að vernda borgara gegn stjórnvöldum. Það hlýtur því að vera ósköp eðlilegt að spyrja hvort yfirráð og úrskurðarvald um réttindi og skyldur borgara skuli vera í höndum þeirra sem ætlunin er að verja þá gegn. Getur verið að hlutlaus og réttlát niðurstaða fáist í máli borgara þegar gagnaðili er bæði rannsakandi og dómari? Af nokkurri hógværð mætti segja að svarið liggi í augum uppi. Og það var einmitt af þeirri ástæðu sem borgara ákváðu að dómstólar færu með dómsvalds og hæfi til að skera úr um réttindi og skyldur borgara. Þetta er ekki síst mikilvæg vernd í tilviki barna.

Það mætti halda því fram með ágætum rökum að meðferð ríkisins á skyldum sínum gagnvart íslenskum börnum hafi almennt byggst á viðvarandi réttarvillu. Afleiðingarnar birtast í skertri velferð barna, takmörkunum á réttindum þeirra til lífs og réttlætis auk þess sem íslensk börn eru að miklu leyti svipt réttindum sínum til að tjá sig með þeim hætti sem þau sjálf kunna og kjósa.

Mannréttindaákvæði barna er að finna í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þar segir að börnum skuli tryggði í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Þetta ákvæði var lögfest með 14. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 en með þeim lögum var mannréttindakafli stjórnarskrárinnar, í heild sinni, lögfestur. Barnaréttarákæðið nýtur sérstöðu í samanburði við önnur ákvæði mannréttindakaflans að því leyti að um er að ræða rétthæstu mannréttindin sem ryðja í burtu öðrum. Þessi staða barnaréttarákvæðisins sem hin æðstu í mannréttindakaflanum er rituð í athugasemdir með frumvarpi til stjórnskipunarlaga auk þess sem hún hefur verið staðfest í dómi Hæstaréttar í máli nr. 58/2019. Barnaréttarákvæðið á sér fyrirmynd í 3. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins (Barnasáttmáli) eins og segir í frumvarpinu sjálfu og staðfest er í dómum. Umrædd 3. gr. en nokkurs konar safngrein sem ræður skýringu allra annarra greina sáttmálans. Öll íslensk lög er varða börn og ákvarðanir er varða þau skulu vera í samræmi við mannréttindaákvæði barna og Barnasáttmálann. Hins vegar er erfitt að sjá hvernig staða málefna barna nútímans uppfylli þau skilyrði.

Hér er ætlunin að fjalla um velferðarmálefni barna út frá barnaréttarákvæðinu og öðrum mannréttindum sem reynir á. Þá er ætlunin að draga fram lög og samninga er hafa fært réttindi barna til réttlátrar málsmeðferðar til sveitarfélaga, sýslumanna og jafnvel félagasamtaka af erlendum uppruna.

Almennt um mannréttindaákvæði sem máli skipta hér

Áður en lengra er haldið er rétt að átta sig á því hvað mannréttindaákvæði eru og hvaða stöðu stjórnarskrárákvæði hafa í réttarkerfinu sem æðst allra íslenskra laga. Í framhaldi þess má hugleiða hvort stjórnvöld hafi það forræði á málefnum barna sem lýsa sér í lögum. Reyndar er ætlunin að ganga svolítið lengra og velta upp þeirri spurningu hvort lög, eða lagabálkar í heild sinni, kunni að skorta gildisskilyrði, og séu í raun ógild á þeim forsendum að þau brjóti gegn stjórnarskránni. Hér er átt við að ef lög eru á annan hátt en mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar mæla fyrir um þá skortir þau stjórnskipulegt gildi og þeim skal þá víkja til hliðar. Til eru nokkrir mikilvægir dómar Hæstaréttar sem byggja á þessum skilning. Hafa dómstólar skapað með fordæmum sínum sjálfstæða réttarreglu er nefnist lagaáskilnaðaregla. Í henni felst að lög, einkum þau sem skerða mannréttindi, verða ótvírætt að rúmast innan orðalags viðeigandi mannréttindagreinar stjórnarskrárinnar. Gangi þau lengra en stjórnarskrá segir skortir heimild til að setja þau og skortir þau þá stjórnskipulegt gildi.

Ákvæði 1. gr. 70. gr. stjórnarskrár um réttláta málsmeðferð

Ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár fjallar um rétt allra til réttlátrar málsmeðferðar fyrir hlutlausum dómi en greininni er ætlað að vernda alla borgara gegn stjórnvöldum. Sama regla kemur fram í 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

Í athugasemdum með frumvarpi til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, er innleiddi núgildandi mannréttindaákvæði, er tekið fram að ákvæðinu sé ætlað að tryggja aðgang manna að dómstólum og rétt allra til að fá þar úrlausn mála sinna. Ákvæðið er undantekningarlaust samkvæmt orðalagi og á því við í sérhverju tilviki þar sem ágreiningur er um réttindi og skyldur. Hér verður að hafa í huga að hin réttláta málsmeðferð skal fara fram fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól. Barnaverndarmál eiga uppruna sinn í réttindum barnsins og skyldum foreldra. Málin fjalla oft um sök foreldranna eða annarra forsjáraðila en úrlausn um þá sök er líklega einn örlagaríkasti atburður í öllu lífi meðalbarns. Af því leiðir að sakleysisregla 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár vakni til virkni en þar segir að hver sá sem er borinn sökum um refsiverða háttsemi skal talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Og hún skal sönnuð með réttlátri málsmeðferð fyrir dómi.

Barnaverndarlög gera hins vegar ráð fyrir því að fulltrúar sveitarfélaga, sem oftast eru félagsráðgjafar, fari með einræði um alla þætti barnaverndarmáls. Fulltrúum er ætlað að taka ákvörðun um hvort hefja beri barnaverndarmál, sjá um rannsóknina, rita öll sönnunargögn, yfirleitt eftir á, ákveða hvort barn fái að tjá sig og, ef svo er ákveðið, hver tali máli þess. Barnaverndarþjónusta metur svo sjálf eigin gögn og annað sem hún telur máli skipta. Og ekki virðast vera gerðar kröfur um sérþekkingu innan sveitarfélaga. Þessi framkvæmd er, að því er virðist, einmitt sú sem þjóðinn vildi fyrirbyggja með innleiðingu mannréttindakafla stjórnarskrár.

Ákvæði 78. gr. stjórnarskrárinnar

Í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar er að finna nokkuð merkilegt ákvæði. Segja má að greinin sé merkileg einkum af tvennum ástæðum. Þá eru mismunandi skilningur greinarinnar sjáanlegur eftir því hvort hún er túlkuð af borgara eða stjórnvöldum.

Í 1. mgr. 78. gr. segir að sveitarfélög skuli vera sjálfstæð í eigin málum eftir því sem lög ákveða. Í sveitarstjórnarrétti og innan sveitarfélaga er því haldið fram að um sé að ræða vernd gagnvart sjálfstjórnarrétti sveitarfélaga án afskipta ríkisins. Það má líklega fallast á það að hluta til.

Áhugavert er til þess að líta að 78. gr. um sjálfstæði sveitarfélaga í eigin málum var lögfest með áður nefndum stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 sem innleiddi mannréttindakafla hennar. Því mætti spyrja hvort þetta ákvæði feli í sér mannréttindavernd fyrir sveitarfélög sem eru þó ekki menn. Einnig mætti hugsa sér að ákvæðið verndi mannréttindi borgara.

Hvað réttindi borgara almennt varðar skipir mestu máli að skilgreina hugtakið „eigin mál“ sveitarfélaga. Spyrja má hvort almenn mál geti verið þeirra eigin. Dómstólar hafa fjallað um skýringu hugtaksins með þeim hætti að þar sé átt við innri málefni sveitarfélaga. Þó eru til dómar sem eru ekki skýrir og fjalla um ákvæðið í tengslum við sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga við framkvæmd þeirra verkefna sem þeim eru falin í lögum.

Sé 78. gr. stjórnarskrár um sjálfstæði sveitarfélaga í eigin málum túlkuð með hliðsjón af ákvæði 70. gr. um réttláta málsmeðferð og barnaréttarákvæði 3. mgr. 76. gr. má af því ráða að úrskurðarvald um velferðarréttindi barna geta varla talist til eigin mála sveitarfélaga. Viðurkenna má að löggjafanum sé heimilt að fela sveitarfélögum að framkvæma verkefni sem varða íbúa viðkomandi sveitarfélags. Hins vegar má ætla að 78. gr. stjórnarskrá komi beinlínis í veg fyrir að vald í barnaverndarmálum, eða öðrum almennum málaflokkum, verði framselt til þessarar fjölmörgu og ólíku hluta íslenska ríkisins. Með málefnum sveitarfélaga, skv. 78. gr. í raun átt við innri málefni sem íbúar geti haft lögvarða hagsmuni af.

Næstu dagar

Ætlunin er að rita um málefni barna og hvernig þau eru meðhöndluð af stjórnvöldum. Tilgangurinn er að draga fram fyrirmæli borgara í stjórnarskrá, skyldur stjórnvalda og forræði þeirra á skyldum sínum, ískyggilegt framsal á yfirráðum yfir örlögum barna, vanhæfni þeirra sem taka ákvarðanir og fjölmargt fleira. Næstu daga er ætlunin að birta framhaldsgreinar fyrir þá sem áhuga hafa á velferð og lífsrétti barna. Meðal þess sem fjallað verðu um er eftirfarand:

Aðildarhæfi barnaverndarþjónustu sveitarfélaga

Almennt má segja að barnaverndarþjónustur séu ekki sjálfstæðar lögpersónur og hafa þar af leiðandi ekki aðildarhæfi fyrir dómstólum. Þær hafa almennt ekki kennitölu, skortir fjárhgslegt sjálfstæði og eru háðar duttlungum annarra eininga innan sveitarfélaga, jafnvel bæjarpólitík. Hverju svo sem mannréttindum líður skortir barnaverndarnefndir skilyrði sem nauðsynleg eru til að sinna því hlutverki sem í lögum segir.

Innleiðing Barnasáttmála í sveitarfélög

Að undanförnu hefur staðið yfir verkefni, á vegum stjórnvalda, innleiðing á Barnasáttmálanum í sveitarfélög. Það er heldur seint í rassinn gripið þar sem barnasáttmálinn var í raun innleiddur í stjórnarskrá með stjórnskipunarlögum nr. 97/1995 og var svo lögfestur á Alþingi með lögum 19/2023. Öllum er skylt að fara eftir lögunum og stjórnarskránni þar á meðal stjórnvöldum og sveitarfélögum. Það er löngu búið að innleiða barnasáttmálann í sveitarfélög.

Aðskilnaðarlög

Réttarfarslegar aðstæður sem stjórnvöld höfðu skapað fram til ársins 1988 guldu afhroð árið 1988. Uppi varð fótur og fit því bregðast þurfti við ákvörðun Mannréttindanefndar Evrópu vegna frjálslyndis íslenskra stjórnvalda hvað varðar valdaframsal til sýslumanna. Sett voru lög nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem fól í sér að nær allt úrskurðarvald sýslumanna fluttist frá þeim. Valdaframsal í þá daga eru smámunir á við það sem það er í dag.

Ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar

Áður hefur verið fjallað um barnaréttarákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Ætlunin er að gera ítarlega grein fyrir þessu ákvæði, hvað fellst í því og hver réttindi barna eru í raun. Fjallað verður um ákvarðanir stjórnvalda, dóma og um leið greint frá mikilvægum hagsmunum barna sem felast í tengslamyndun og meðferð fullorðinna hvað það varðar.

Ólögmæt sjónarmið við setningu barnaverndarlaga

Við smíði barnaverndarlaga var dómstólaleiðinni hafnað á þeim rökum að sveitarfélög hefðu meiri sérþekkingu en dómstólar. Með öðrum orðum; félagsráðgjafar eru betur í stakk búnir til að úrskurða um réttindi barna en dómarar. Ekki var þó minnst á það hver sú sérþekking sé sem sveitarfélög hafa umfram dómara. Gerð verður grein fyrir því hver þessi sérþekking er þar sem hún er mælanleg. Við setningu laganna voru lögð fram rök sem hefðu átt að koma í veg fyrir það sem þó var samþykkt.

Aðild að barnaverndarmálum

Um aðild og forsjá er fjallað í barnverndarlögum og barnalögum. Í huga barns er aðild ekki lögfræðilegt hugtak heldur tilfinningalegs eðlis og byggð á tengslum. Ætlunin er að sýna fram á að aðild í barnaverndarmálum er miklum mun víðtækari en stjórnvöld telja og ræðst af hagsmunum barns.

Talsmenn barna

Barnaverndarnefnd er skylt að veita sérhverju barni frelsi til að tjá sig með þeim hætti sem barninu hentar og það kýs. Börn geta tjáð sig í orðum, með hegðun, í myndmáli og yfirleitt með hverri tjáningu sem barninu hentar. Sé þess þörf skal skipa manni talsmann. Hvorugt er stundað af þrótti í barnaverndarnefnd.

Verndarar barna

Í landinu eru ýmis félagasamtök sem segjast hafa þann tilgang að berjast fyrir börn. Ætlunin er að fjalla nokkuð um þennan heim ásamt því að greina nokkuð hið útlenska Unicef sem stendur í brúnni.

Hér hafa verið rakin þau málefni sem koma upp í hugann við umræðu um málefni barna. Ætlunin er að fara yfir þessi mál á víðum grundvelli og draga fram ýmislegt sem legið hefur í dvala eða í felum.